Методическая копилка

[Габитова З.Г.]

8-се дәрес
Үтелгәндәр буйынса диктант яҙҙырыу.
Маҡсат: 1. Уҡыусыларҙың белемен тикшереү һәм баһалау.
Дәрес барышы
5. Яҙма эш дәфтәрҙәре таратып бирелә. Дәфтәргә көндө, текст исемен яҙыу. Диктанттар йыйынтығынан “Ҡурай моңо”(“Башҡорт теленән диктантттар һәм изложениелар йыйынтығы” -17-се бит) тигән текст тәҡдим ителә.
Ҡурай моңо
Ҡайҙандыр ҡурай моңо ишетелә. Моң йөрәктәргә үтеп инә. Ҡоштар ҙа, йәнлектәр ҙә, йылғалар ҙа тынған. Ағастар әкрен генә тирбәлеп ойоп ултыралар. Урман сәскәләре лә ошо моң тәьҫиренә бирелгәндәр. Улар хатта тын алыуҙан да туҡтаған кеүек.
Ә һеҙ, балалар, ҡурай моңон тыңлағанығыҙ бармы?
6. Төп өлөш:
6) тексты тулы килеш уҡыу;
7) һүҙлек эше: тәьҫир, тирбәлеп;
8) уҡытыусы һәр һөйләмде әйттереп яҙҙырыу;
9) тикшереү өсөн тексты тулы килеш уҡыу;
10) уҡыусыларҙың тексты үҙ аллы тикшереүҙәре.
Өҫтәлмә эш:
1) һорау һөйләмгә 2 һөйләм менән яуап яҙырға.
7. Өйгә эш: үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

[Габитова З.Г.]

7 -се дәрес
Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы - Өфө.
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Маҡсат: 1. Уҡыусыларҙың Өфө ҡалаһы тураһында белгән мәғлүмәттәрен башҡорт телендә һөйләргә өйрәтеү.
2. Үҙ тыуған еребеҙгә ҡарата ихтирам, һөйөү, ғорурлыҡ тойғоһо тәрбиәләү.
3. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрлегенең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен артабан да үҫтереү. Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы – Өфө менән танышыу. Өфө ҡалаһы тураһында текстар уҡыу. Һорауҙарға яуап биреү. Тест һорауына яуап биреү. Өфө ҡалаһы тураһында өҫтәлмә мәғлүмәт туплау.
Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, нығытыу.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
Уралып ятҡан Уралда
Болот кеүек тауҙар бар;
Айыу, төлкө, бүреһе –
Теләгән бер януар бар.
(Ҡобайырҙан)
II. Өй эшен тикшереү. С.Юлаев “Уралым” шиғырын яттан һөйләү.
III. Белемде актуалләштереү.
1. Уҡытыусы: уҡыусылар беҙҙең Башҡортостан Республикаһында нисә ҡала һәм район бар?
2. Төркөмдәрҙә эш: ҡала исемдәрен һәр бер төркөм сиратлап таҡтаға сығып яҙа.
3. Таҡтала яҙылған ҡала исемдәрен уҡытыусы экранға сығара һәм дөрөҫ итеп уҡыйҙар. Һәр район, ҡала уҡыусылары үҙҙәренең ҡалалары тураһында әңгәмә ойошторалар.
4. Айырым иғтибар республикабыҙҙың баш ҡалаһы – Өфө ҡалаһына туҡтала һәм уҡыусылар менән дәрестең тема, маҡсаты билдәләнә.
IV. Яңы тема. Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы - Өфө.
1. Уҡытыусының Өфө ҡалаһы тураһында белешмә биреүе.
2. 28,29, 31-се күнегеүҙәр буйынса эштәр башҡарыу.
3. 32-се күнегеү. Өфө ҡалаһы тураһында текст уҡыу.
1) тексты уҡытыусының тасуири уҡыуы;
2) уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы;
3) аңлашылмаған һүҙҙәр буйынса эшләү (һүҙҙәрҙе уҡыусылар билдәләй);
4) сылбырлы уҡыу;
5) бер-нисә уҡыусының уҡыуы;
6) һорауҙарға яуаптар;
7) тексты уҡыусыларҙан һөйләтеү.
4. 33-34- се күнегеүҙәр .
5. 36-сы күнегеү. Тест һорауҙарына яуап биреү.
1) Экрандан дөрөҫ яуап бирелә, уҡыусылар бер-береһенең эшен тикшереп баһалай.
2) критерийҙар: барыһыла дөрөҫ – “5” билдәһе ҡуйыла;
1 хата –“4”
2 хата – “3”.
V. Рефлексив анализ. Баһалау.
VI. Өйгә эш: диктант яҙырға әҙерләнеү.

[Габитова З.Г.]

6 -сы дәрес
С.Юлаев. Уралым. Яңғыҙлыҡ исемдәр.
Маҡсат: 1. С. Юлаевтың “Уралым” шиғырының йөкмәткеһен үҙләштереү.
2. халҡыбыҙҙың милли батыры, уның торсош юлы һәм ижады менән ҡыҫҡаса таныштырыу.
3. Яңғыҙлыҡ исемдәр темаһын нығытыу.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен артабан да үҫтереү. Башҡортостан республикаһының күренекле шәхестәре менән танышыу. Салауат Юлаев уның тормошо, ижады буйынса белешмәләр уҡыу. “Уралым” шиғыры менән танышыу. Һүҙлек, өҫтәлмә материалдар менән эшләү күнекмәләрен ойоштороу.
Яңғыҙлыҡ исемдәр темаһын нығытыу.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
24-се күнегеүҙәге яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ итеп уҡыу.
II. Өй эшен тикшереү.
1. “Ҡурай моңо”, “Ҡурай” текстарын тасуири уҡыуҙы тикшереү.
2. Ҡурай тураһында проект эше башҡарыусыларҙың эшен тикшереү.
3. Эштәрҙе класс уҡыусылары менән берлектә баһалау.
III. Белемде актуалләштереү.
1. Уҡытыусы тарафынан уҡыусыларға һорау ҡуйыла:
- Уҡыусылар, һеҙ Өфө ҡалаһында булғанығыҙ бармы?
- Булһағыҙ, үҙенә тартып торған, күркәм урындарының береһе ниндәй урын? (Өфө ҡалаһы уҡыусылары өсөн айырым һорау – Өфө ҡалаһының иң күркәм урындарының береһе ҡайһы урын? тип уйлайһығыҙ)
- С.Юлаев һәйкәле, әлбиттә.
- Ә кем ул – С.Юлаев?
- Салауат Юлаев тураһында ҡыҫҡаса белешмә:
Башҡорт халҡының милли батыры һәм шағиры Салауат Юлаев 1752 йылда хәҙерге Салауат районы Тәкәй ауылында тыуған. Салауат үҙен үҫмер сағынан уҡ батыр тип таныта. 1771 - 1772 йылдарҙа Шайтан Көҙөй олоҫо старшинаһы вазифаһын башҡара. Ул 1773-1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, Е.Пугачевтың көрәштәше.
IV. Яңы тема.
1. 1) 22-се күнегеү. С.Юлаев һәйкәленең авторҙары һәм һәйкәл тураһында уҡыу;
2) текстың һуңынан тәҡдим ителгән һорауҙар буйынса эш төрҙәрен башҡарыу.
2. 23-сө күнегеү. “Уралым” шиғырының йөкмәткеһен үҙләштереү өҫтөндә эш:
1) һүҙлек эше: нурға сумған, күккә ашҡан, данлай, балҡый, түбә, маҡтай.
2) тасуири уҡыу күнекмәләрен ойоштороу;
3) шиғырҙан һуң тәҡдим ителгән һорауҙарға яуаптар буыйнса эшләү;
3. Дәреслектән тыш өҫтәлмә һорауҙар:
1) шиғыр һеҙҙә ниндәй хистәр уята?
2) Шиғырҙы дөрөҫ интонация менән уҡығыҙ.
3) Ни өсөн автор “Урал” тип өндәшмәй, ә “Уралым” тип өндәшә, нисек уйлайһығыҙ?
4) “Күгәреп ятҡан Уралым” , Һине маҡтай йырҙарым”, “Һине данлай йырҙарым” тигән юлдарҙы нисек аңлайһығыҙ?
5) шиғыр йөкмәткеһе буйынса уҡыусыларҙың фекерҙәрен әйттереү.
4. 26, 27, 30 - сы күнегеүҙәр буйынса эш төрҙәрен башҡарыу.
5. Эш дәфтәре буйынса эшләү.
V. Рефлексив анализ. Баһалау.
VI. Өйгә эш. С.Юлаев “Уралым” шиғырын ятларға.

[Габитова З.Г.]

5 -се дәрес
Ф.Ғөбәйҙуллина “Башҡортостан флагы” шиғыры.
Маҡсат: 1. Фәрзәнә Ғөбәйҙуллинаның “Башҡортостан флагы” шиғырының йөкмәткеһен үҙләштереү.
2. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы һәм уның әһәмиәте тураһында уҡыусыларға аңлатыу.
3. Башҡортостан Республикаһының дәүләт символдарына ихтирам һәм улар менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение менән танышыу. Дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе. Флагтың төҫтәре бирелешен аңлатыу. Дәүләт флагы тураһында ижад ителгән әҙәби әҫәрҙәр, уларҙың исемдәре. Фәрзәнә Ғөбйҙуллина “Башҡортостан флагы” шиғыры менән танышыу, тасуири уҡырға өйрәтеү. Башҡортостан флагы, уның төҫтәре тураһында уҡыусыларҙың һөйләүе.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
Башҡорт теленең үҙенсәлектәре өндәрен дөрөҫ итеп әйтеү.
II. Өй эшен тикшереү.
Г.Ситдиҡова “Республиканың тыуған көнө” тексы тасуири итеп уҡыу.
III. Белемде актуалләштереү.
1. Уҡытыусының инеш әңгәмәһе.
2. – Уҡыусыларҙы һәр дәүләттең үҙенең символдары булыуы тураһында аңлатыу. Беҙҙең Рәсәйҙең дә үҙенең дәүләт символдары бар. Улар менән һеҙ радио, телевидение, матбуғат аша танышһығыҙ.
- Уҡыусылар дәүләт символдарына ниәм инә? (Дәүләт символдарын һанап сығалар)
- Дәүләт символының дәүләттең йөҙө булыуы тураһында аңлатыу.
- Үткән дәрестәрҙә Дәүләт гербы һәм гимны тураһында һөйләштек.
- Тағы ла ниндәй дәүләт символы бар?
- Ул – Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы. Шулай итеп, бөгөнгө дәрестең темаһы Башҡортостан флагы тураһында.
IV. Яңы тема.
Ф.Ғөбәйҙуллина “Башҡортостан флагы” шиғыры менән танышыу:
1. Уҡытыусының инеш һүҙе. Дәүләт флагы өс төҫтә. Төҫтәр –беҙҙең шартлы билдәләр. Флагтың күк төҫө – республика халҡының сафлығы, изгелекле булыуы һәм яҡты хыялдарының сағылышы. Аҡ төҫ халыҡтың тыныслыҡ һөйөүе, асыҡ йөҙлөлөгө, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә ынтылып тороуы һәм яҡты киләсәккә өмөтө. Йәшел төҫ – азатлыҡтың үҙгәрешһеҙ, мәңге булыуы.
2. Шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү буйынса эш:
1) Автор тураһында белешмә.
Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1945 йылдың 15 октябрендәЕйәнсура районы Мәзит ауылында тыуа. Абзан урта мәктәбендә башланғыс белем алғас, Өфөләге 1-се интернат мәктәпкә уҡырға килә. Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.
Тәүге шиғырҙары 5-6 кластарҙа уҡығанда “Ленинсы” газетаһында, “Башҡортостан пионеры” журналдарында баҫыла башлай. Балалар өсөн “Мәрйендәр”, “гөр-гөрөлдәк”, “Әсәйем ҡояш икән” тигән китаптар, мәктәп уҡытыусылары методик ҡулланмалар авторы. Фәрзәнә Хайбулла ҡыҙы 1997 йылда Мәғариф министрлығы тараыфнан Мәғарифты үҫтереү институтына эшкә саҡырыла. 2007 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзында өлкән әҙәби консультант, һуңынан идара рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Б.Бикбай исемендәге әҙәби премия лауреаты.
РФ-ның Мәғприф алдынғыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
1) Шиғырҙы уҡытыусының тасуири уҡыуы;
2) уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы;
3) уҡыусыларҙың аңлашылмаған һүҙҙәрҙе күсереп яҙалар һәм тәржемә тиәләр;
4) һорауҙарға яуап биреү:
а) Башҡортостан флагында төҫтәр нимә тураһында һөйләй? Шул юлдарҙы табып уҡығыҙ.
б) флагта ҡурай сәскәһенең төшөрөлөүе нимә аңлата?
3. Ҡурай тураһында уҡыусының һөйләүе һәм ҡурай тураһындағы текстар менән танышыу:
1) төркөмдәр менән эш. 20.1-се күнегеү. Ҡурай моңо.
20.2-се күнегеү. Ҡурай.
2) һәр төркөм тексты тасуири уҡый һәм эш төрҙәрен башҡара.
3) текстың йөкмәткеһен һөйләү;
4. Эш дәфтәре буйынса эш.
V. Рефлексив анализ. Баһалау.
VI. Өйгә эш: 21-се күнегеү. Ҡурай тураһындағы текстарҙың береһен тасуири уҡыу.
2. 21-се күнегеү. Ҡурай тураһында проект эше башҡарыу.

[Габитова З.Г.]

4-се дәрес
Г.Ситдиҡова “Республиканың тыуған көнө”. Ҡушма һан.
Маҡсат: 1. Башҡортостан Республикаһы тураһында уҡыусыларҙың белемдәрен арттырыу.
2.Тема буйынса уҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереү.
3.Ҡушма һандарҙы дөрөҫ әйтергә һәм яҙырға өйрәтеү.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен артабан да үҫтереү. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы, Дәүләт гимны, флаг авторы тураһында белешмәләр уҡыу Г.Садиҡованың “Башҡортостан Республикаһының тыуған көнө” тексы йөкмәткеһе менән танышыу һәм уның йөкмәткеһен һөйләү. Уҡыусыларҙың билдәле ваҡыт эсендә эш төрҙәрен башҡарырға өйрәтеү өсөн күнегеүҙәр эшләү.
Ҡушма һандарҙы дөрөҫ яҙыу өҫтөндә эшләү.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
Һалҡын һыулы Һаҡмарҙа
Һайрай һары һандуғас
II. 1. Өй эшен тикшереү өсөн дәфтәрҙәрҙе йыйып алыу.
2. 14-се күнегеүҙәге текст буйынса һорауҙар:
1) Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы ҡасан ҡабул ителгән?
2) Текст буйынса уҡыусыларҙан һорауҙарҙар төҙөргә өйрәтеү.
1. Һандарҙы дөрөҫ итеп уҡыу:
Бер, ике, биш, ун, ун, бер, йөҙ, йөҙ илле, өс йөҙ туҡһан алты.
III. Белемде актуалләштереү.
1. Һорауҙар:
1) ниндәй һүҙҙәр уҡыныҡ?
2) ул һүҙҙәр нисек атала?
3) һандарҙың яҙылышында ниндәй айырмалыҡтар бар?
2. Йомғаҡлап, яңы темаға күсеү.
IV. Яңы тема.
1. 72-се биттәге ҡағиҙәне уҡыу.
2. 15-се күнегеү. Уҡыусылар таныш булған мәҡәлдәргә һандар өҫтәп яҙа.
3. Яҙылғандарҙы уҡыйҙар, башҡалар үҙ эштәренең дөрөҫлөгөн тикшерәләр.
4. 16-сы күнегеүҙе дөрөҫ итеп уҡыу.
5. 17.1.2. күнегеү. Төркөмдә эште ойоштороу.
6. Төркөмдәге эштәрҙе тейешле ваҡыт эсендә башҡарғандан һуң, төркөмдәге бер уҡыусы эштәрҙе нисек башҡарыуҙары менән таныштыра.
7. Ҡайһы бер уҡыусыларҙың тыуған көндәре ҡасан булыуҙарын һорау?
8. Ошо һорауға бәйләп, ә Республиканың ҡасан тыуған көнө икән? тигән һорау ҡуйыла.
9. Г.Ситдиҡова “Республиканың тыуған көнө” тексы өҫтөндә эш:
1) Һүҙлек эше;
2) Тексты тасуири уҡыу;
3) Уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы;
4) Текстағы аңлашылмаған һүҙҙәрҙе яҙып алыу һәм һүҙлек ярҙамында тәржемә итеү;
5) Сылбырлы уҡыу;
6) Ролдәргә бүлеп уҡыу;
7) Текст буйынса һорауҙарға яуап биреү.
8) Ҡалын хәрефтәр менән яҙылған абзацтың мәғәнәһен аңлатыу;
9) Йомғаҡлау.
V. Рефлексив анализ. Баһалау.
VI. Өйгә эш: 1. Г.Ситдиҡова “Республиканың тыуған көнө” тексы тасуири итеп уҡыу.

[Габитова З.Г.]

3-сө дәрес
Тыуған ерем - Башҡортостан. Ҡушма исемдәр.
Маҡсат: 1. Тема буйынса һөйләү күнекмәләрен артабан үҫтереү.
2. Тыуған төйәккә ҡарата һөйөү һәи ғорурлыҡ тойғоһо тәрбиәләү.
3. Ҡушма исемдәр темаһын үҙләштереү һәм дөрөҫ яҙырға өйрәтеү.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен артабан да үҫтереү. Башҡортостан, уның байлыҡтары, уның тарихы, бөгөнгөһө, киләсәге тураһында мәғлүмәттәр үҙләштереү. “Башҡортостан” тексы йөкмәткеһе менән танышыу һәм уның йөкмәткеһен һөйләү. Башҡортостан Республикаһы, уның күренекле шәхестәре, байлыҡтары тураһында бәйләнешле текст төҙөп, һөйләргә өйрәнеү.
Ҡушма исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу өҫтөндә эшләү.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
Һалҡын һыулы Һаҡмарҙа
Һайрай һары һандуғас
II. Өй эшен тикшереү.
1. Экранға ҡала исемдәрен һәм райондар атамаларын сығарыу.
2. Уҡыусылар үҙҙәренең эштәрен тикшерәләр һәм баһалайҙар.
III. Белемде актулләштереү.
Ҡала һәм район исемдәренең яҙылышы тураһында уҡыусыларҙың фекерен тыңлау һәм яуаптарҙы йомғаҡлау.
IV. Яңы тема.
1. 68-се биттәге ҡағиҙәне уҡыу.
2. Яҙма исемдәр теҙмәһен дауам итеү.
V. Теманы нығытыу.
1. Уҡытыусы һүҙе: уҡыусылар, кеше, ҡала, район исемдәренән башҡа тағы ла ниндәй исемдәр була?
3. Яуаптар: йылға, тау, күл исемдәре.
4. Теманы нығытыу 7-се күнегеүҙе эшләү.
2. Республикабыҙҙағы йылға, тау, күлдәр исемдәрен уҡыусыларҙан әйттереү.
3. Һөйләгәндәрҙең барыһы ла үҙ республикабыҙ – Башҡортостанда булыуы тураһында әңгәмә үткәреү.
4. “Башҡортостан” тексы темаһына күсеү.
5. Текст уҡыусыларға ҡабул итеү өсөн еңел. Текст өҫтөндә эш:
1) Тексты тасуири уҡыу;
2) Уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы;
3) Сылбырлы уҡыу;
4) Текст буйынса һорауҙарға яуап биреү.
5) Йомғаҡлау.
6. 9.1. күнегеүҙе дәфтәргә яҙыу.
1) Күнегеү буйынса һорауҙарға яуап биреү.
2. 9.2. уҡыусылар үҙ аллы дәфтәрҙәренә яҙалар.
1) экранда һүрәт буйынса һөнәрҙәр яҙыла;
2) уҡыусылар бер-береһенең эштәрен алыштырып тикшерәләр.
VI. Өйгә эш: 1. 14-се күнегеү. Ф.Ғөбәйҙуллина яҙған тексты тасуири итеп уҡыу.
2.Һандар яҙылған һөйләмдәрҙе күсереп яҙыу.

[Габитова З.Г.]

2-се дәрес
Телмәр үҫтереү. В.Э.Меос. “З.Исмәғилевтең тыуған яҡтары” картинаһы.
Маҡсат: 1. Уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү.
2.Үҙ уй-фекерҙәрен дөрөҫ, хатаһыҙ яҙырға өйрәтеү.
Дәрес барышы
I. В.Э.Меос. З.Исмәғилевтең тыуған яҡтары” картинаһының йөкмәткеһен үҙләштереү буйынса эш:
1. Уҡыусыларҙы дәрестең маҡсаты менән таныштырыу.
2. Уҡыусыларҙың картинаны иғтибар менән ҡарауы.
3. Картинаның авторы менән таныштырыу.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. В.Э.Меос. “З.Исмәғилевтең тыуған яҡтары” картинаһы буйынса эшләү. Картинаны күрә, аңлай, һөйләй белеү. Картина яраҡлы цитата һайлау өҫтөндә эшләү. Терәк һүҙҙәр ярҙамында картина буйынса һөйләү. План төҙөү һәм уға яраҡлы һөйләү һәм яҙыу.
Рәссам Владислав Меос Силәбе ҡалаһында тыуған. Кесе йәштән үк ата-әсәһе менән Өфөгә күсеп килә. 25-се мәктәптә уҡый. 1957-1961 йылдарҙа Ленинград художество графика педагогия училищеһында белем ала.
1964 йылда рәссамдың картиналары тәүге тапҡыр М.В.Нестеров исемендәге Респәблика художетсво музейында ойошторолған күргәҙмәгә ҡуйыла. Шунан һуңғы ижади эшмәкәрлек осоронда ул үҙ картиналары менән республика, зона, Рәсәй бөтә Союз күргәҙмәләрендә, Япония, германия, АҠШ, Финляндия һәм башҡа сит илдәрҙә ойошторолған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Владислав Меос ижадының төп темаһы- тыуған яҡ тәбиғәте. Уның картиналарында республикабыҙҙың гүзәллеге, уның хеҙмәт һөйгән кешеләре, тарихи ҡомартҡылары һүрәтләнә. Уларҙан тыуған яҡтың күп төрлө тауыштыры моң булып ишетелгәндәй. (“Шоңҡар” журналынан)
4. Картинаның исеменә иғтибар итеү һәм З.Исмәғилев тураһында белешмәне уҡыусыларға еткереү.
Заһир Исмәғилев 1917 йылда Белорет районының Сермән ауылында тыуған.
1937-1941 йылдарҙа П.И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының башҡорт бүлегендә уҡый, музыка һәм йыр серҙәрен өйрәнә, был бүлекте тамамлағас, Заһир Исмәғилев ошо консерваторияның композиторҙар әҙерләү факультетына инә һәм уны 1954 йылда тамамлай.
Уның „Салауат Юлаев“, „Шәүрә“, „Ағиҙел тулҡындары“, „Урал илселәре“ тигән опералары, „Ҡоҙаса“ исемле музыкаль комедияһы, хор һәм симфоник оркестр өсөн яҙылған әҫәрҙәрен, өс йөҙҙән ашыу йырҙарын бөгөн дә халыҡ яратып ҡабул итә.
5. Картина буйынса терәк һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр ҡулланыу: ағастар, япраҡтар, һары, ҡыҙыл, йылға, төҫ, тау, алда, томан, аға, бейек, алыҫта, томан күтәрелә, ҡара ер, йылға яры, тыуған яҡ, алыҫта, күкһелләнеп, ялтырай.
6. Картина буйынса бирелгән һорауҙарға яуап биреү.
7. Уҡыусыларҙы картина буйынса һөйләргә өйрәтеү.
8. Картина буйынса уҡыусыларҙы инша яҙыу күнекмәләренә өйрәтеү.
II. Дәресте йомғаҡлау.
II. Өйгә эш. Инша яҙырға әҙерләнергә.

[Габитова З.Г.]

БАШҠОРТОСТАНЫҢДЫ БЕЛӘҺЕҢМЕ?
(8 сәғәт)
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса уҡыусыларға үҙҙәре йәшәгән төйәк – Башҡортостан тураһында күберәк мәғлүмәт биреү, республикабыҙ тураһында матур һәм тулы итеп һөйләй алыуҙарына, ирешеү, телмәр үҫтереү, темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә иркен ҡатанаша алыу төп иғтибар үҙәгендә тора. Уҡыусылар үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған мәғлүмәттәрҙе табыу өсөн өҫтәлмә сығанаҡтарҙы ҡулланыуҙы ойоштороу. Ҡуйылған проблемалар аша уҡыусыларҙың дәрес темаһын, маҡсатты билдәләй белеүҙәренә өлгәшеү. Бер-береһе менән аралашыу, бер-береһенә иғтибарлы булыуҙы үҫтереү төп иғтибар үҙәгендә тора. Бер-береһен ихтирам итеү кеүек сифаттарҙы тәрбиәләү.
Был бүлектә яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе ҡабатлау, алмаш темаһы үҙләштереү ҡаралған.
Грамматик һәм лексик материал түбәндәгесә бүленә:
1. С.Әлибаев “Тыуған ерем”. ………………………………………1 сәғәт
2. Т.ү. В.Э.Меос. “З.Исмәғилевтың тыуған яҡтары”……………1 сәғәт
3. Тыуған ерем - Башҡортостан. Ҡушма исемдәр……………….1 сәғәт
4.Г. Ситдикова “Республикабыҙҙың тыуған көнө”. Ҡушма һан….1 сәғәт
5. Ф.Ғөбәйҙуллина “Башҡортостан флагы”. Исем………………..1 сәғәт
6. С.Юлаев “Уралым”. Яңғыҙлыҡ исемдәр…………………………1 сәғәт
7. Башҡортостандың баш ҡалаһы – Өфө.
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау……………………………………………1 сәғәт
8. Диктант…………………………………………………………….1 сәғәт
1-се дәрес
С.Алибаев “Тыуған ерем”.
Маҡсат: 1. Шиғыр йөкмәткеһен үҙләштереү.
2. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышын нығытыу.
3. Тыуған төйәккә ҡарата һөйөү тәрбиәләү.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Башҡортостаныңды беләһеңме?” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. С.Алибаевтың “Тыуған ерем” шиғыры йөкмәткеһе менән танышыу. Шиғыр буйынса тыуған ерҙең матурлығы, уның ни ҡәҙәре ҡәҙерле булыуы тураһында һөйләү. Уҡыусыларҙың бер-береһе менән аралашыуы, диалогты ролдәргә бүлеп уҡыу. Ижади эш башҡарыу. Өҫтәлмә сығанаҡтарҙан кәрәкле һәм кәрәк булмаған мәғлүмәтте һайлай белеүҙәре. Башҡорт халыҡ йыры “Урал”ды тыңлау һәм тәьҫораттар менән уртаҡлашыу.
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр темаһын ҡабатлау, уны практикала ҡулланыу күнекмәләрен үҫтереү.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
Башҡортостан, һин бит беҙҙең
Тыуған-үҫкән илебеҙ.
Беҙгә икмәк, өй биргән.
Һыуын эскән еребеҙ.
(Ғ.Ғүмәр)
II. 1. 1-се күнегеү һүҙҙәрҙе дөрөҫ һәм шыма итеп уҡыу.
2.Башҡортостан, тарих, Урал, дуҫлыҡ һүҙҙәре менән һөйләмдәр төҙөү. Ул һүҙҙәрҙең яҙылышы тураһында аңлатыу. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр темаһын ҡабатлау.
3. Айырым иғтибарҙы Башҡортостан һүҙенә бүләбеҙ.
4. Белемде актуалләштереү.
1. 2-се күнегеү, диалогта бирелгән һорауҙарға яуап бирәбеҙ.
2. Уҡытыусының Башҡортостан Республикаһының майҙаны 143, 6 мең квадрат километр, унда 4 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Баш ҡалаһы – Өфө. Административ яҡтан 54 районға, 21 ҡалаға бүленгән.
3. Башҡорт халыҡ йыры “Урал”ды тыңлау.
4. Уҡыусыларға тәҡдим ителгән мәғлүмәттәрҙән сығып, Башҡортостан Республикаһы, Урал –минең тыуған ерем, тигән һығымтаға алып килеп еткереү.
5. Тыуған ер, тыуған ил тураһында рәссамдарҙың һүрәт төшөрөүе, композиторҙарҙың йырҙар ижад итеүе, яҙыусыларҙың әҫәрҙәр, шиғырҙар яҙыуы тураһында әңгәмә.
III. Яңы тема. С.Алибаев “Тыуған ерем” шиғыры өҫтөндә эш:
1) һүҙлек эше;
2) тексты үҙ аллы уҡыу;
3) сылбырлы уҡыу;
4) уҡытыусы тарафынан ҡуйылған һорауҙарға яуап биреү;
5) шиғырҙың йөкмәткеһе буйынса әңгәмә;
6) һәр бер строфа буйынса анализ;
7) Һорауҙарға яуап биреү;
8) йомғаҡлау.
IV. Рефлексив анализ. Баһалау.
V. Өйгә эш: 1. 8-се күнгегеү. Башҡортостан ҡалалары исемдәрен яҙыу.
2. Башҡортостан райондары исемдәрен яҙыу.

[Габитова З.Г.]

10-сы дәрес
Үтелгәндәр буйынса диктант яҙҙырыу.
Маҡсат: 1. Уҡыусыларҙың белемен тикшереү һәм баһалау.
Дәрес барышы
1. Яҙма эш дәфтәрҙәре таратып бирелә. Дәфтәргә көндө, текст исемен яҙыу. Диктанттар йыйынтығынан “Көҙгө урман” тигән текст тәҡдим ителә.
2. Төп өлөш:
1) тексты тулы килеш уҡыу;
2) һүҙлек эше: биҙәктәр, һоҡланыу, иркәләй;
3) уҡытыусы һәр һөйләмде әйттереп яҙҙырыу;
4) тикшереү өсөн тексты тулы килеш уҡыу;
5) уҡыусыларҙың тексты үҙ аллы тикшереүҙәре.
Өҫтәлмә эш:
1) сифаттарҙың аҫтына һыҙыу;
2) күплек ялғаулы һүҙҙәрҙе күсереп яҙыу;
3) “ул” алмашын килеш менән үҙгәртеү.
3. Дәресте йомғаҡлау. Яҙма эш дәфтәрҙәрен йыйып алыу.
4. Өйгә эш: үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

[Габитова З.Г.]

9-сы дәрес
С.Әлибаев “Матур көн”. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Маҡсат: 1. Тема буйынса уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен артабан үҫтереү.
2. С.Әлибаев. ”Матур көн” шиғырының йөкмәткеһе менән таныштырыу.
3. Грамматика буйынс алған белемдәрен билдәләү һәм баһалау.
Уҡыусыларҙың эшмәкәрленең эш төрҙәре.
“Йыл миҙгелдәре” темаһы буйынса һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Шиғыр йөкмәткеһе менән танышыу. Уҡыусыларҙың бер-береһе менән аралашыуы, диалог төҙөү. Бер-береһенең хатаһын төҙәтеү өҫтөндә эшләү. Диалогтар төҙөү, уны дөрөҫ итеп, ролләп уҡыу. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Дәрес барышы
I. Артикуляцион күнегеү.
1. 64-се биттәге һүҙлек һүҙҙәрент тасуири уҡыу;
2. Һүҙҙәр менән һөйләмдәр уйлау.
II. Өй эшен тикшереү.
1. Л.Толстой. “Бабай менән һыу инәһе” әкиәтен тасуири уҡыу (1 уҡыусы).
2. Текстың йөкмәткеһен һөйләү (2 уҡыусы).
III. Белемде актуалләштереү.
1. 43-сө күнегеү. Йәшенләп ямғыр яуғандағы тыйыуҙар буйынса уҡыусылар менән әңгәмә ойоштороу. Бер-нисә уҡыусы үҙҙәренең хәтерендә ҡалдырған тыйыуҙы уҡып ишеттерәләр һәм һәр уҡыусыға бер тыйыуҙы ятларға ҡушыла.
2. 44-се күнегеүҙе дәфтәргә яҙыу. Дәфтәргә яҙыр алдынан һәр һөйләмдә нөктәләр урынына ниндәй һорау алмашы ҡуйылыу тураһында аңлатыу.
3. 45-се күнегеү өҫтөндә эшләү:
1) рус телендәге күнегеүҙе башҡорт теленә тәржемә итеү;
2) ҡуйылған һорауға башҡорт телендә яуап биреү.
4. Матур, бәләкәй, батыр һүҙҙәре менән һүҙбәйләнештәр уйлау.
5. Айырым иғтибарҙы матур көн һүҙбәйләнешенә бүлеү. Матур көн- ниндәй көн?, тигән һорауға яуап биреү. Уҡыусылар үҙ фекерҙәрен әйтәләр. Тема буйынса диалогтар төҙөйҙәр.
6. Уҡытыусы йомғаҡлап ҡуя һәм матур кән тураһында С.Әлибаев нимәләр яҙа?
IV. Яңы тема. С.Әлибаев. Матур көн.
1. С.Әлибаевтың ижады тураһында уҡытыусының ҡыҫҡаса сығышы.
Сафуан Әфтәх улы Әлибаев 1941 йылдың 21 фквралендә Башҡортостандың Салауат районы Тирмән ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылындағы ете йыллыҡ мәктәптән һуң Белорет районы Сермән ауылында урта мәктәпте тамамлай. Унан тимер юлында , колхозда һәм Салауат район газетаһында эшләй. 1961-1966 йылдарҙа – Башҡорт дәүләт университеты студенты. 1966 йылда “Башҡортостан пионеры” газетаһында әҙәби хеҙмәткәр, һуңынан газетаның мөхәррире була.
Сафуан Әлибаев күберәк лирик поэзия өлкәһендә эшләй. Йәшлек тормошона , дуҫлыҡ һәм мөхәббәткә арналған бик күп шиғырҙары һәм йырҙары уиң танылыу тапты. Балалар әҙәбиәтендә лә ул актив эшләй., тәржемә менән шөғөлләнә. Ул “Башҡорт балалар антологияһы”ның икенсе китабын төҙөп сығарҙы. Башҡорт теленә Александр Пушкин, Рәсүл Ғамзатов һ.б. шағирҙарҙың ә:әрҙәрен тәржемә итте.
Республиканың Ғ.Сәләм премияһы лауреаты.
2. С.Әлибаев. “Матур көн” шиғыры өҫтөндә эш:
1) һүҙлек эше;
2) тексты үҙ аллы уҡыу;
3) сылбырлы уҡыу;
4) уҡытыусы тарафынан ҡуйылған һорауҙарға яуап биреү;
5) шиғырҙың йөкмәткеһе буйынса әңгәмә;
6) һәр бер строфа буйынса анализ;
7) йомғаҡлау.
3. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау:
1) уҡытыусы бер тексты экран аша сығара һәм уҡыусыларға бер ни тиклем текст менән танышырға ҡуша, ә һуңынан тексты ябып, әйттерп яҙҙыра;
2) Текст экранға сыға уҡыусылар бер-береһенең эшен тикшерә;
3) Грамматика буйынса эш төрҙәре тәҡдим ителә.
V. Рефлексив анализ. Баһалау.
VI. Өйгә эш. Диктант яҙыуға әҙерләнеү.